Antik Lapithos önce bir Sparta şehir-krallığı, sonra bir Roma limanı, sonra da Beşparmak Dağları'nın yamacında su, ipek ve limon köyüydü. Bu, onu adım adım gezmenin rehberi — ve her durak bizim kapımızın önünden başlıyor.
Sekiz bin kişiden az nüfuslu, dağ ile deniz arasındaki pınar hattına kurulmuş, altında alışılmadık miktarda tarih olan çalışan bir Kıbrıs köyü.
| Nereye | Mesafe |
|---|---|
| Aziz Luka kilisesi | Sokağın karşısı |
| Köy merkezi ve Lapta Kahveleri | Yürüyerek 10 dk |
| Lapta sahil yürüyüş yolu | 2 km |
| Lambousa balık havuzları ve Acheiropoietos | 4 km |
| Girne limanı | 15 km |
| St Hilarion Kalesi | 20 km |
| Bellapais Manastırı | 22 km |
| Lefkoşa surlariçi | 40 km |
| Ercan Havalimanı | 55 km |
Yaklaşık karayolu mesafeleri, yuvarlanmıştır. Yola çıkmadan bize sorun — bu kıyıda güzel olan yol çoğu zaman hızlı olandan yalnızca birkaç dakika uzun.
Köyün üç adı olmuş ve üçü de hâlâ kullanılıyor. Lapithos Rumcası ve hâlâ konuşulanların en eskisi: Strabon şehri, Truva Savaşı'ndan sonra Praxandros adlı bir adamın kurduğu bir Sparta kolonisi olarak kaydeder — oysa çanak çömlek ve çömlekçi çarkları, insanları bu yamaca bundan iki bin yıl önce yerleştiriyor. Lambousa — parlayan — Roma'nın üç kilometre kuzeydeki burun üzerindeki liman şehrine verdiği ad. Lapta ise bugün taşıdığı ad.
Üç ad aynı zamanda üç konumu işaretliyor. Tunç Çağı yerleşimi ve klasik şehir aşağıda, denizin kenarındaydı. Yedinci yüzyılda Arap akınları kıyıyı boşaltınca halk taşıyabildiğini alıp içeriye ve yukarıya, Beşparmak Dağları'ndan pınarların çıktığı hatta taşındı; bir daha da geri dönmedi. On üç yüzyıl önce alınmış bir karar, Lapta'nın bugün tam olarak burada durmasının — ve bu kıyının çoğunda su yokken burada olmasının — sebebi.
Suyun ödediği şey hâlâ ayakta. Su, bahçelerin arasındaki oyulmuş kanallardan aktı, değirmenleri döndürdü, dut, limon ve zeytin taraçalarını besledi. Dut yaprakları ipekböceklerini besledi, ipek de taşın parasını ödedi: evler, çan kuleleri ve bu manastırın avlu duvarları hep onunla alındı.
İlk çömlekçilerden bugünkü belediyeye on dört an. Birini seçin.
Alonia ton Plakon'da ve doğudaki ikinci bir alanda bulunan çanak çömlek ve çömlekçi çarkları, insanları bu yamaca Erken Tunç Çağı'nda yerleştiriyor — adını alacak şehirden iki bin yıl önce.
Bu, bizim yürüyeceğimiz sıra. İlk beşi yürüyerek; son ikisi için yaklaşık yirmi dakikalık bir araba gerekiyor. Gördükçe işaretleyin — sayfa nerede kaldığınızı hatırlıyor.
Durduğunuz yerden başlayın. The Old Monastery, bu kiliseye bakan keşişler için yapıldı ve mahalle adını ondan aldı: Ayios Loukas, Lapithos'un altı eski mahallesinden biriydi. Bugün gördüğünüz kilise 1850'de yükseldi. Yanındaki manastır ondan eski.
Tırmanın. Sokaklar daralır, evler eskir ve su kanalları ayağınızın yanı başında akmaya başlar. Esseyid Elhaç Mehmet Ağa Camii 1828'de yapıldı, 1887–1889 arasında yeniden inşa edildi ve betonarme minaresini 1976'da aldı. Üstündeki taraçalardan denizi ve dağı başınızı tek çevirişte görürsünüz.
Köyün tarihi bilinen en eski kilisesi ve altı mahalleden bir diğeri. Avluda Bizans haçları oyulmuş iki beyaz sütun durur; galerinin bir bölümü on yedinci yüzyıldan — yani çevresindeki binadan eski, bu da genellikle aynı yerde daha önce bir kilise durduğu anlamına gelir.
Lapithos suyuyla bütün Kıbrıs'ta tanınırdı. Su dağdan burada çıkar, bahçeler arasındaki oyulmuş kanallardan aşağı akar ve bir zamanlar değirmenleri döndürüp dut, limon ve zeytin taraçalarını beslerdi. Dut yaprakları ipekböceklerini besledi; ipek taşın parasını ödedi. Bir kanalı aşağı doğru takip edin — eski köyün bütün ekonomisini takip etmiş olursunuz.
Eski kahveler hâlâ köyün ortası: gölge, tavla ve iki kez istemeye gerek kalmadan gelen kahve. Burası aynı zamanda sahne. Her temmuz Lapta Turizm Festivali üç günlüğüne buraya kurulur ve bütün köy dışarı çıkar. Fotoğraf buradaki Christoforos'un kahvehanesi; 1930 dolaylarında İsveç Kıbrıs Seferi çekmiş — sandalyeler değişti, alışkanlık değişmedi.
Suyun kenarına yapılmış düz bir patika; kayaların ve koyların çevresinde dolanıp birkaç kafenin önünden geçerek yüzebileceğiniz Sarduya koyuna varır. Herkesin yürüyebileceği kadar düz ve boyunca arkanızda Beşparmak Dağları'nın duvarı var. Gün batımından bir saat önce gidin.
Kıyı çizgisinde doğrudan kayaya oyulmuş ve kanallarla birbirine bağlanmış üç havuz — en büyüğü 27 metreye 14 — Roma ve Bizans balıkçılarının balığı pazar gününe kadar canlı tuttuğu yer. Arkalarında yamaç kaya mezarlarıyla delik deşik; eski liman duvarı da batıda hâlâ görünür. Birkaç yüz metre içeride, adı 'el değmeden yapılmış' anlamına gelen on birinci yüzyıl Acheiropoietos manastırı ve yanında Aziz Evlalios şapeli durur.
Lambousa altı yüz yıl boyunca zengindi, sonra bitti. Burun üzerindeki liman şehri yedinci yüzyılda Arap akınlarıyla boşaldı ve bir daha kurulmadı; içeriye taşıyamadığını toprağa gömdü.
O topraktan iki Bizans gümüşü definesi çıktı — biri 1897'de Lambousa'nın kendisinde, biri 1902'de hemen yanı başındaki Karavas'ta. İkincisinde Kral Davut'un hayatını gösteren dokuz tabak vardı; 613–630 arasında Konstantinopolis'te basılmışlardı ve erken Bizans dünyasından bugüne kalan din dışı gümüşün en iyileri arasındalar. Bulunmalarından birkaç yıl sonra neredeyse hepsi adadan çıkmıştı.
| Define | Buluntu | Gümüş bugün nerede |
|---|---|---|
| Birinci Kıbrıs Hazinesi — Lambousa Hazinesi | 1897 | British Museum, Londra |
| İkinci Kıbrıs Hazinesi — Davut Tabakları | 1902 | Metropolitan Museum of Art, New York · Kıbrıs Müzesi, Lefkoşa |
Sekiz bin kişiden az nüfuslu bir köyde on sekiz dinî yapı duruyor — Bizans, Lüzinyan, Osmanlı ve İngiliz yüzyıllarının tek bir yamaçta birikmesi. Bunların on biri tarihlendirilecek kadar belgeli.
| Tür | Not | ||
|---|---|---|---|
| Ayios Evlalios | Erken Hristiyan | Kiliseler | Temelleri hâlâ görünür, Acheiropoietos manastırının yanında |
| Acheiropoietos manastırı | 11. yy | Manastırlar | Bizans, Lambousa burnunda. Adı 'el değmeden yapılmış' demek |
| Timios Prodromos | 17. yy | Kiliseler | Gotik; altı eski mahalleden biri |
| Ayia Anastasia | 18. yy | Manastırlar | Kilise ve manastır bir arada; altı eski mahalleden biri |
| Esseyid Elhaç Mehmet Ağa Camii | 1828 | Camiler | Yukarı Lapta. 1887–89'da yenilendi, betonarme minare 1976'da eklendi |
| Ayios Theodoros | 1834 | Kiliseler | Avluda Bizans haçlı sütunlar; 17. yüzyıl galerisi |
| Ayios Minas | 1843 | Kiliseler | Altı eski mahalleden biri |
| Ayios Loukas | 1850 | Kiliseler | The Old Monastery'nin tam karşısında |
| Haydar Paşazade Mehmet Bey Camii | 1870 | Camiler | Köyün iki camisinden ikincisi |
| Ayia Paraskevi | 1892 | Kiliseler | Altı eski mahalleden biri |
| Ayios Evlambios | Kayıtta yok | Kiliseler | Manastırın yakınında şapel; tarihi kayıtlı değil |
Tarihler kayıtlardan. Tarihi kayıtlı olmayanı tahmin etmek yerine boş bıraktık — kalan yedi şapel, belgelerinden daha uzun yaşamış adlar. Bu yapıların birkaçı kullanımda değil, birkaçı da içine girilemeyen arazide duruyor; yola çıkmadan bize sorun.
Kuzey Kıbrıs küçük festivallerden oluşan bir takvimle işler ve çoğu o sırada ne olgunlaşıyorsa onun adını taşır. Bir ay seçin, ne olduğunu görün.
En sessiz ve en yeşil ay: ilk gerçek yağmurdan iki hafta sonra tepeler kahverengiden yeşile döner. Bütün gün yürüyecek kadar serin.
Lapta'nın 2011 nüfus sayımında 7.839 sakini vardı; bunların yaklaşık bini İngiliz ve Alman ve çoğu burada kalıcı olarak yaşıyor. Bugün Lapta–Alsancak–Çamlıbel belediyesinin parçası olarak yönetiliyor ve Türkiye'de Büyükçekmece (2007), Antalya kıyısındaki Kemer (2012) ve Üsküp'teki Karpoš (2015) ile kardeş şehir.
Burası bir tatil köyü değil, çalışan bir köy. Bir fırın var, marketler ve postane var, sahil yolunda restoranlar ve yukarıda ortada eski kahveler var, bir de otobüs var. Bu listedeki her şey kapımızdan yürüme mesafesinde — buraya bir kez gelenlerin genellikle geri gelmesinin asıl sebebi bu.
Sahil yolu sizi yaklaşık yirmi dakikada Girne'ye götürür. Dalış, binicilik, Beşparmak'ta yürüyüş ve tekne turları köyden ayarlanabilir — bize söyleyin, aramayı biz yapalım.
120 yıllık bir manastırın içinde, kendi mutfağı olan sekiz tatil evi — okuduğunuz köyün tam ortasında. Tarihlerinizi seçin, size kendimiz yanıt verelim.
Bu fotoğraflar Lapta ve Lambousa'ya ait olup gösterilen lisanslarla kullanılmıştır; her zaman yanlarında anlatılan yapının kendisi değildirler. Sitenin geri kalanındaki The Old Monastery fotoğraflarının tamamı bize aittir.
English
Deutsch
العربية
中文
한국어
Español
Português